گوهر شناسی، گوهر تراشی و صنایع دستی مبتنی بر سنگ
گوهر شناسی، گوهر تراشی و صنایع دستی مبتنی بر سنگ

تمدن هلیل وکارگاههای صنعتی تراش سنگهای قیمتی

مجسمه‌های تراشیده شده از سنگ صابون تمدن کهن هلیل

کاوش‌های کارلوفسکی

کاوش‌های کارلوفسکی قبل از سال ۱۳۵۶ در تپه یحیی آن را به یکی از مناطق موردتوجه خاورمیانه تبدیل نمود. مطالعات باستان‌شناسی کارلوفسکی تپه یحیی را به‌عنوان مرکز تجارت سنگ‌های تزئینی و منحصربه‌فرد قدرتمند جنوب شرق ایران در جهان مطرح نمود. پس‌ازآن تا قبل از سال ۱۳۸۰، جیرفت ازلحاظ باستان‌شناسی تقریباً ناشناخته مانده بود.

رودخانه هلیل رود

در طول تاریخ حضور حیات‌بخش آب و رودهای دائم مهم‌ترین مکان‌های ایجاد تمدن بوده است، رودخانه همیشگی دلیل رود، ملقب به دیو رود مهم‌ترین رودخانه دائمی جنوب شرق ایران است. هلیل رود با حدود ۳۹۰ کیلومتر طول، با عبور از مناطق کوهستانی و برف‌گیر شهرستان بافت، دره‌های تنگ و عمیق ارتفاعات جبال بارز و بحر آسمان در تالاب جازموریان آرام می‌گیرد، هلیل رود هنگامی‌که به دشت جیرفت می‌رسد با ایجاد پهنه آبرفتی وسیع مهد تمدن کهن هلیل گردیده است. هلیل‌رود در مسیر خود از سنگ‌های متنوع آذرین، رسوبی و دگرگونی عبور می‌نماید و سبب هوازدگی، فرسایش در مسیر شده و حمل رسوبات غنی از مواد معدنی طی چندین میلیون سال و ته‌نشست این مواد در دشت جیرفت بستری حاصلخیز را فراهم نموده است.

دشت جیرفت

دشت جیرفت به‌طور متوسط ۶۰ کیلومتر طول و به‌طور متوسط ۱۰ تا ۱۵ کیلومتر عرض دارد و حدود ۸۵۰۰ کیلومترمربع وسعت دارد. دشت جیرفت، توسط گسله‌های شمالی، غربی و شرقی محاصره‌شده و دشتی هموار و فروافتاده است که انتهای همه شبکه آبراهه‌هایی است که به این دشت ختم می‌شوند. بر اساس اطلاعات پیزومتریک، ضخامت آبرفت‌های دشت جیرفت تا ۱۱۰ متر هم می‌رسد. ارتفاع متوسط دشت جیرفت از سطح دریا ۶۵۰ متر است.

عوامل شروع یک تمدن

از نیازهای اولیه بشر برای محلی مناسب برای اسکان آب دائم، ارتفاع مناسب از سطح دریا، دمای مناسب، چراگاه، خاک حاصلخیز کشاورزی، مواد معدنی و سنگ‌های ابزارساز شبیه ابسیدین است. پتانسیل فراوان و قابل‌توجه مواد معدنی همچون طلا، نقره، مس، آهن، سرب و روی در ارتفاعات هزار، جبال بارز و بحر آسمان، همراه با شواهد فراوان بهره‌برداری معدنی از دوران‌ سوم قبل از میلاد، این منطقه را متمایز نموده است. معادن مس و طلای سرگز در اسفندقه و زرترشت و چندین هزار تن سرباره‌های ذوب در دامنه کوه‌های سرگز نمونه بارز توسعه فعالیت‌های معدنی و صنعتی در آن دوران است.

سنگ‌های گوهری در تمدن هلیل

استخراج سنگ‌های گوهری چون زمرد سبز (گارنت اواروویت باغ برج)، فیروزه، لعل، اسپینل، یاقوت، عقیق، کلریت، سنگ سرپانتین، یشم، ابسیدین و سنگ صابونی در تولید زیورآلات، ظروف، ابزار بکار رفته است. اشیاء فراوان کشف‌شده از سرچشمه‌های هلیل رود تا اسفندقه و کنار صندل تا فاریاب، نشان از حضور یک تمدن صنعتی و تجاری پیشرفته را دارد.

شاخص‌ترین محوطه‌های باستانی

شاخص‌ترین آثار پیش‌ازتاریخ حوزه هلیل، محوطه‌های باستانی هوکرد، قلعه کوچک، کنارصندل، محطوط‌آباد، حسین‌آباد، ریگ انبار، چهرآباد، مختارآباد (تم خرگ)، میان ده، گورستان رضاآباد، هزارمردی، هارونی، محوطه‌های نقلی، قلعه گنج، کهنوج، مارز و بشاگرد است. محوطه‌های فلز گری حاشیه شمالی جازموریان، اشیا مفرغی زه‌کلوت به‌واسطه وجود معادن طلا، نقره، مس و روی، نشانه رونق فلزکاری در عهد باستان است. پیکره‌های شیر تراشیده شده از لاجورد، تنگ‌های مرمری، هزاران قطعه نفیس از سنگ صابون، ظروف نقره (سینی، بشقاب، تنگ) نشان از حضور صنعتگران چیره‌دست در تمدن کهن هلیل است. آثار این تمدن از رود سند تا بین‌النهرین پراکنده است.

دادوستد گوهرها در تمدن هلیل

در میان اشیاء مشاهده مهرهای لاجورد و مجسمه‌های تراشیده شده از سنگ لاجورد نشان می‌دهد که گستره دادوستد بازرگانان آن هنگام به کوه‌های بدخشان افغانستان هم می‌رسیده است. لاجورد گوهرسنگ گران‌قیمت آن دوران بوده است. شواهد جمع‌آوری‌شده توسط سجادی در شهر سوخته زابل نشان می‌دهد که این سنگ از افغانستان حمل می‌شده است. تا اکنون اثری از لاجورد در مناطق نزدیک‌تر دیده نشده است. سجادی عقیده دارد که لاجورد کارگاه‌های کنار صندل نیز از افغانستان تأمین می‌شده است. وجود قطعات صدف و مروارید خلیج‌فارس و لاجورد از افغانستان نشانگر وجود یک سیستم مدیریتی و ارتباطی پیشرفته و بازرگانی زنده و پویا است.

جامعه ثروتمند و مرفه هلیل

در آثار بجای مانده از زیباترین دست‌سازهای بشری تمدن هلیل یک نکته مهم نهفته است. بر اساس مطالعات کارلوفسکی و همکاران از ۵۳۰۰ سال قبل از میلاد یک جامعه ثروتمند و مرفه در کرانه هلیل رود شکل‌گرفته است. ساختمان‌های باکاربری‌های گوناگون از مسکونی تا عمومی و از مذهبی تا کارگاهی در   باستانی هلیل رود، در مجاور باغ‌های حاصلخیز، مزارع کشاورزی بارونق شهرنشینی همراه شده است.

تصویر ابن حوقل از جیرفت

ابن حوقل جیرفت را شهری با خانه‌های خشتی با پایه‌های سنگی، چهار دروازه، بزرگ و مرکز تجارت خراسان و سیستان معرفی می‌کند. جیرفت با آب‌وهوای متنوع از گرمسیری و سردسیری از معماری متفاوت و فرهنگ‌های مختلف برخوردار بوده است.

تصویر ابن ابراهیم از قمادین

قمادین در تاریخ سلجوقیان ابن ابراهیم، همان جیرفت است، ابن ابراهیم قمادین را بارانداز کالاهایی که از دریا می‌آمدند و کالاهایی که از خشکی به‌قصد تجارت به دریا برده می‌شدند، معرفی می‌کند و ادامه می‌دهد که در جیرفت، کالاهای گران‌قیمت چین، ماوراء‌النهر، ختا، خراسان، زنگبار، حبشه، نصر، یونان، عراق، آذربایجان را تاجران در انبارهای خود به خریداران عرضه می‌نمودند.

مبادلات فرهنگی و بازرگانی

مشاهده آثار شبیه به آثار کشف‌شده تمدن هلیل در بین‌النهرین در غرب و حوزه رود سند در شرق، رواج فرهنگی و بازرگانی را نشان می‌دهد.

صنعت تراش سنگ

وجود کارگاه‌های متعدد در محوطه باستانی کشف‌شده شیوع این صنعت را در سرتاسر تمدن هلیل نشان می‌دهد. آثار و بقایای کهن شهرهای اشکانی در مختارآباد (تم‌خرگ) و هزار مرد حضور جوامع یکجانشین و قبائل کوچ رو را به اثبات می‌رساند. شواهد مربوط به ذوب و فلزکاری و اسکان گاه‌های پارینه‌سنگی زمینه‌های تحقیقاتی هستند که می‌تواند باعث کشف زوایای تمدن کهن هلیل گردد. لازم است در مورد منطقه صنعتی در دوران ماقبل تاریخ، در طول هزاره چهارم و اوایل هزاره سوم قبل از میلاد در استان کرمان ارائه شود.

کشف روستای صنعتی پیش‌ازتاریخ

حفاری‌های خانم دکاردی در دهه ۱۳۴۰، کالدول در دهه‌های ۴۰ و ۵۰، کارلوفسکی در دهه ۵۰ منجر به کشف روستای صنعتی پیش‌ازتاریخ در صنعت تراش سنگ و ساختن ظروف تزئینی از سنگ صابون و کلریت گردید. وجود کارگاه‌های تراش با قطعات فراوان بجای مانده از سنگ‌های نیمه تراشیده شده و ابزارهای تولید در کارگاه‌های متعدد نشانه توجه به این حرفه بوده است. بعدها شواهد دیگری را حاکمی از شهداد، سجادی از بمپور، توزی از دامین و میرعابدین کابلی از شهداد نشان داد.

هنر مهرسازی

در حفاری‌های کنارصندل، تنوعی از مهره‌های مشبک، شمایل‌نگاری و حکاکی، پیداشده است. وجود یک واحد بزرگ مهر‌سازی در محوطه کنار صندل جنوبی، نشان از وجود یک نظام اقتصادی منسجم متکی بر استفاده از مهر بوده است. پیدایش بیش از ۱۰۰ طرح منحصربه‌فرد در کنارصندل جنوبی که بعضی‌ها بر اساس شمایل‌نگاری می‌تواند منصوب به صاحب‌منصبان عالی‌مقام آن دوران نیز باشد. نشان از وجود یک نظام سازمان‌یافته تجاری و طبقاتی است. به نظر می‌رسد که مهرها نشان‌هایی از تولیدکنندگان، مهروموم بسته‌ها و تائید ارزش کالا توسط مقامات عالی بوده است. بر اساس شمایل‌نگاری و سبک احتمالاً این آثار مربوطه به اواسط هزاره سوم قبل از میلاد هستند.

استفاده از برند در ۵۰۰۰ سال پیش

در آثار به‌دست‌آمده مهرهایی دیده‌شده که نقش مهر بر گل رس نیز حک‌شده است که احتمالاً کاربردی اداری داشته است و احتمالاً اثر مهرها برای تأمین امنیت محتویات کیسه‌های کوچک و تعیین صنعتگر و نشان تجارتخانه صادرکننده، بوده است.

وجود این مهرها نشانه استفاده از برند در ۵۰۰۰ سال پیش است که نیاز به مطالعه، تحقیق و پژوهش بیشتر جهت چگونگی کاربرد آن‌ها دارد. لذا جا دارد تا اثر مهرها و عناصر بکار رفته در طراحی آن‌ها، توسط کارشناسان، بررسی و تحلیل گردد. بدین ترتیب اگر در جستجوی تاریخچه برند هستیم، باید کمی بیش ازآنچه اکنون می‌دانیم، به عقب برگردیم. مهرهای حکاکی شده بر روی سنگ صابون، لاجورد و مرمر، در کارگاه‌های صنعتی کنار صندل جنوبی، راز نشانه‌های برند در نظام اقتصادی فرهنگ و تمدن هلیل را روشن می‌سازد. باید منتظر نتایج کارهای آینده و کاوش‌های باستان‌شناسی باشیم تا افق‌های روشن‌تری از تمدن هلیل در فلات ایران به روی جهانیان گشوده‌ شود.

تمدن نتیجه یک حرکت جمعی

تمدن، نتیجه یک حرکت جمعی است. به‌واسطه و به دست یک فرد ساخته نشده، ایجاد هم نشده. لذا یک فرد هم نمی‌تواند همه آن هیبت و بزرگی را به رشته تحریر درآورد. عظمت کار نیاکان ما چنان وسیع است که نمی‌توانیم همه آنچه را که می‌بینیم، می‌خوانیم و گاهی اندک درک می‌کنم به رشته تحریر درمی‌آوریم. در آثار کشف‌شده در دشت پهناور جیرفت، نمی‌توانیم در برابر آن هنر و خلاقیت با استفاده از ابزارهای ابتدایی سر تعظیم فرود نیاوریم و از شوق تمدن درخشانی که داشتیم، بر خود گذشته پرافتخار خود نبالیم.

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.