گوهر شناسی، گوهر تراشی و صنایع دستی مبتنی بر سنگ
گوهر شناسی، گوهر تراشی و صنایع دستی مبتنی بر سنگ

شهاب‌سنگ‌ها

نوعی از شهاب سنگ


سنگ‌هایی که از آسمان بر زمین می‌بارند

سنگ‌هایی که از آسمان بر زمین می‌بارند اغلب باعث وحشت مردمان و تعجب آن‌ها می‌گردد. سنگ‌های آسمانی یا شهاب‌سنگ‌ها از دیرباز موردتوجه بوده‌اند. برای دانشمندان سنگ‌های فرازمینی فرصتی برای کنجکاوی در عالم و برای مردمان عادی یک راز و یا یک هدیه آسمانی از طرف خداوند هستند. سنگ‌های آسمانی به لحاظ اینکه بخشی از تاریخ تشکیل منظومه شمسی و عناصر تشکیل‌دهنده عالم هستند، همواره موردتوجه می‌باشند.

حجرالأسود یک شهاب‌سنگ است

به اعتقاد مسلمانان، حجرالأسود یک شهاب‌سنگ است که از سوی خداوند به‌عنوان یک هدیه آسمانی برای اهالی زمین فروافتاده است. حجر الا سود یک سنگ سیاه است که بر دیوار کعبه نصب‌شده و در مورد محل کشف و منشأ آن بحث فراوان است. در سایر فرهنگ‌ها و اقوام نیز شهاب‌سنگ به‌عنوان یک سنگ مقدس شناخته‌شده است.

ساختار شهاب‌سنگ‌ها

شهاب‌سنگ‌ها به‌عنوان گوهرهای آسمانی شناخته می‌شوند. اغلب شهاب‌سنگ‌ها هیچ شباهتی به سنگ‌های زمینی ندارند، ازاین‌رو، در گونه‌ای از شهاب‌سنگ‌های نوع سنگی به لحاظ چیدمان زیبای اولیوین(کانی سیلیکات) در داخل زمینه‌ای از ساختار پولکی آهن و نیکل به‌عنوان یک سنگ نیمه قیمتی موردتوجه هست. 

سؤالاتی در مورد شهاب سنگ ها

وقتی در مورد شهاب‌سنگ یا سنگ آسمانی صحبت می‌شود مهم‌ترین سؤالاتی که به ذهن متبادر می‌شود ممکن است چنین باشد که اهمیت شهاب‌سنگ‌ها چیست؟ شهاب‌سنگ چه اطلاعاتی را برای ما به همراه دارد؟ کدام مناطق جهان برای کاوش شهاب‌سنگ‌ها بر سایر مناطق ترجیح داده می‌شوند؟ چرا شهاب‌سنگ‌ها را گوهرهای آسمانی و هدیه‌های آسمانی می‌نامند؟ ارزش علمی شهاب‌سنگ‌ها چیست؟ شهاب‌سنگ‌ها در چه مکان‌هایی نگهداری می‌شوند؟ ارزش مادی شهاب‌سنگ‌ها به چه فاکتورهایی بستگی دارد؟ چگونه می‌توانیم یک شهاب‌سنگ را پیدا کنیم؟ روش‌های شناسایی و تمایز آن چیست؟ در این مطلب سعی می‌شود به پاره‌ای از سؤالات پاسخ داده شود.

اتمسفر حفاظی در برابر شهاب سنگها

هرروز هزاران قطعه ریزودرشت از آسمان بر زمین می‌بارد. حدود ۱۵۰ هزار تن متئور در سال به مدار جاذبه زمین نزدیک شده و به جو زمین وارد می‌شوند، خوشبختانه ادامه حیات درروی زمین، مدیون حضور اتمسفر پر از اکسیژنی است که باعث می‌شود تا این اجرام سرگردان قبل از برخورد به سطح زمین بسوزند. بخش بزرگی از این اجرام آسمانی به غبار ریزدانه تبدیل می‌شوند و حدود ۶۵ درصد بارش‌ها بر اقیانوس‌ها می‌بارند و بخش کوچکی از این اجرام آسمانی بر روی خشکی‌ها می‌بارند و چنین است که پیدا کردن شهاب‌سنگ‌ها به دانش، تجربه، مکان و شانس نیاز دارد.

چگونه شهاب سنگ ها ازجو زمین عبور می کنند

در حالت عادی اگر به آسمان شب نگاه کنید در هر ساعت بین ۱ تا ۵ شهاب‌سنگ در آسمان دیده می‌شود که به جو زمین وارد می‌شوند و پس از برخورد حادثه سوختگی آن‌ها را به شیء نورانی تبدیل می‌نماید اگر به‌اندازه کافی قطعه بزرگ باشد این شانس را دارد که به زمین برخورد نماید بیشتر قطعاتی که به جو وارد می‌شوند به‌اندازه دانه‌های ماسه هستند و لذا شانس کمتری برای رسیدن به سطح دارند. در پدیده‌های بارشی گاهی تا ۱۰۰ قطعه در ساعت بر زمین می‌بارد. سرعت ورود شهاب‌سنگ‌ها به جو زمین بسته به‌اندازه آن متغیر است. سرعت متوسط شهاب‌سنگ‌ها بین ۱۰ تا ۷۰ کیلومتر در ثانیه و به عبارتی ۳۶۰۰۰ تا ۲۵۲۰۰۰ کیلومتر بر ساعت است.

وجه مشخصه شهاب‌سنگ‌ها چیست

هر متئوری که به جو زمین وارد می‌شود پس از برخورد می‌سوزد و بخش بزرگی از آن تبدیل به غبار می‌گردد؛ و بخش بیرونی آن به‌طور جزئی دچار سوختگی می‌شود که یک وجه مشخصه شهاب‌سنگ‌ها نیز محسوب می‌گردد و قبل از آنکه شهاب‌سنگ به‌طور کامل ذوب شود فاصله جوی زمین را طی نموده و به زمین برخورد می‌کند و بدین‌صورت بخش درونی یک شهاب‌سنگ همان سنگ مادر اولیه است و اطلاعات آن موردتوجه محققان کیهان شناسان است.

افتاده‌ها و یافته‌های شهاب سنگ ها

در مورد شهاب‌سنگ‌ها به دو واژه افتاده‌ها و یافته‌ها اشاره می‌شود. منظور از شهاب‌سنگ‌های افتاده این است که میزان فراوانی کلی بارش آن گروه از شهاب‌سنگ‌ها چه مقدار است و منظور از یافته‌ها این است که کدام دسته از شهاب‌سنگ‌ها توسط جویندگان پیداشده‌اند. شهاب‌سنگ‌های آهنی نیکلی به لحاظ تفاوت بارز در رنگ، وزن مخصوص و شکل ظاهری از سنگ‌های زمینی جزء دسته یافته‌ها هستند و شانس بیشتری را برای پیدا شدن دارند.

مکان‌های مناسبی برای کاوش شهاب‌سنگ‌ها

همان‌طوری که قبلاً هم گفته شد بیشتر شهاب‌سنگ‌ها در اقیانوس‌ها می‌بارند و تنها اندکی روی سطح خشکی‌ها سقوط می‌کنند و از این تعداد تنها بخش اندکی مستقیماً قابل‌کشف و مشاهده می‌باشند. اغلب محیط‌های جنگلی، کوهستانی، پای کوهی، رودخانه‌ای، مردابی و دریاچه‌ای مکان‌های مناسبی برای کاوش شهاب‌سنگ‌ها نیستند.

بهترین مکان‌های شناخته‌شده برای کاوش

بهترین مکان‌های شناخته‌شده برای کاوش شهاب‌سنگ در کره زمین منطقه جنوبگان است. ژئومرفولوژی منطقه جنوبگان به‌گونه‌ای است که به مکانی مناسب برای شکار شهاب‌سنگ‌ها تبدیل‌شده است. به علت خشکی و سردی هوا و رنگ زمینه متمایز این منطقه بسیار موردتوجه است؛ اما با توجه به هزینه‌های فوق‌العاده گزاف، محدودیت زمان سفر و موارد متعدد دیگر، سفر به آنجا فقط برای عده کمی از محققان میسر است و بالطبع غیر حرفه‌ای‌ها کمتر به این مکان دسترسی دارند. تاکنون بیش از ۱۰۰ هزار قطعه شهاب‌سنگ در کل دنیا کشف‌شده که ۹۰ درصد آن‌ها از منطقه جنوبگان آورده شده‌اند.

کم‌هزینه‌ترین مناطق کاوش شهاب‌سنگی

در مقابل، مناطق بیابانی و کویری سهل‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مناطق کاوش شهاب‌سنگی هستند. کویرها و مناطق بیابانی غیرمسکونی دارای رطوبت کم، بارش‌های کم، خشکی همیشگی هوا، دشت‌های مسطح و نبود فرایندهای مهم هوازدگی موردتوجه محققان و جویندگان غیرحرفه‌ای شهاب‌سنگ‌ها هست.

گونه های شهاب‌سنگ

سه گونه شهاب‌سنگ تاکنون شناسایی‌شده است.

شهاب‌سنگ‌های سنگی

شهاب‌سنگ‌های سنگی و آهنی

شهاب‌سنگ‌های آهنی


رابطه افتاده‌ها و یافته شده ها

با این وصف و بیان رابطه میان شهاب‌سنگ‌های افتاده‌ها و شهاب‌سنگ‌های یافته شده لازم است که به نکته مهمی اشاره گردد که شهاب‌سنگ‌های سنگی دارای بالاترین درصد بارش هستند و در مقابل از نسبت مناسب شهاب‌سنگ‌های یافته شده برخوردار نیستند و این در حالی است که شهاب‌سنگ‌های آهنی که درصد کمی دارند تفاوت فراوانی در یافته‌ها دارند زیرا جنس و رنگ متفاوت آن‌ها به کاوشگران کمک می‌کند تا به‌سرعت آن‌ها را از سایر سنگ‌های محیط پیرامون متمایز نموده و کشف نمایند.

شهاب‌سنگ‌های سنگی فراوان‌ترین گروه شهاب‌سنگی با میزان با حدود ۹۴ درصد افتاده و ۳۶ درصد یافته هستند که کندریت ها فراوان‌ترین نوع از این گروه است در متن کندریت دانه‌های کندریول کروی شکل از کانی‌های سیلیکاتی مانند اولیوین و پیروکسن دیده می‌شود که لابه‌لای آن‌ها را آلیاژ نیکل و آهن به‌صورت پولک‌های فلزی پر نموده است. این دسته از شهاب‌سنگ‌ها خیلی به سنگ‌های زمینی شباهت دارند و به همین علت درصد یافته‌های آن با درصد افتاده‌ها تفاوت فراوان دارد. میزان فلز آهن و نیکل در این گروه کم و جزئی است و کانیهای سیلیکاتی آن فراوان است. به لحاظ داشتن کانی‌های فلزی خاصیت مغناطیسی یکی از مهم‌ترین خصوصیات متمایزکننده شهاب‌سنگ‌ها از سنگ‌های زمینی است و شناسایی قوت مغناطیسی این نوع شهاب‌سنگ‌ها نیز وجه متمایزکننده آن‌ها است. هرچند ممکن است درصد جذب مغناطیسی در انواع مختلف شهاب‌سنگی متفاوت باشد.

کمیاب‌ترین انواع شهاب‌سنگی

گروه شهاب‌سنگ‌های سنگی و آهنی جزء کمیاب‌ترین انواع شهاب‌سنگی هستند. کمتر از ۲ درصد افتاده‌ها و حدود ۶ درصد از یافته‌ها از این گروه هستند. نسبت میان درصد آهن و نیکل و کانی‌های سیلیکاتی در این گروه تقریباً یکسان است و از قدرت جذب مغناطیسی بیشتری برخوردار هستند.

شهاب‌سنگ‌های آهنی به آن دسته از شهاب‌سنگ‌هایی اطلاق می‌شود که بیش از ۹۵ درصد مواد تشکیل‌دهنده آن از آلیاژ آهن و نیکل تشکیل‌شده باشد. مقدار درصد فراوانی کلی این گروه کم و جزء گروه کمیاب طبقه‌بندی می‌شوند از سوی دیگر به لحاظ تمایز این دسته از شهاب‌سنگ‌ها با سنگ‌های زمینی به لحاظ تعداد پیداشده و حتی مقدار وزن این گروه در رأس همه شهاب‌سنگ‌ها قرار دارد.

شهاب‌سنگ‌ها پس از برخورد به جو زمین می‌سوزند و اگر قطعه اولیه به‌اندازه کافی بزرگ باشد. این فرصت را پیدا می‌کند تا به سطح زمین برسد. همین قطعه کمیاب اگر در مکانی مناسب فرود نیاید امکان کشف را ندارد.

سن شهاب‌سنگ ها

معمولاً قطعه‌های شهاب‌سنگی دارای تعریف زمانی متفاوتی دارند. هرگاه از سن آن‌ها صحبت می‌کنیم بایستی به سن تشکیل یا سن اولیه متئورید توجه کنیم؛ که این زمان معادل زمان تشکیل منظومه شمسی و حتی ماقبل آن است. پس‌ازآن به سن گردهمایی قطعات و آخرین سردشدگی کانی‌ها و زمینه متئور است. سپس سنی را بر شهاب‌سنگ‌ها متصور می‌گردند که ناشی از اثر در میدان جاذبه خورشید و تأثیر پرتوهای کیهانی است. تا هنگامی‌که متئور به جو زمین نزدیک نشود جرمی سرد و سرگردان است و پس از ورود به جو سوخته می‌شود و پوسته بیرونی آن حالت ذوب‌شده پیدا می‌نماید. این زمان نیز زمان برخورد نامیده می‌شود و زمانی که کشف می‌شود زمانی مابین زمان برخورد تا لحظه کشف است که به زمان کشف موسوم است.

تاثیر فرایندهای هوازدگی حاکم بر سطح زمین

به لحاظ ترکیب شهاب‌سنگ‌ها و حضور آهن آزاد بشدت در معرض تأثیرپذیری از فرایندهای هوازدگی حاکم بر سطح زمین هستند و به‌سرعت فرسوده می‌شوند. به همین علت شهاب‌سنگ‌های جوانی که مدت کمی را بر روی زمین گذرانده‌اند و در محیط‌های ژئوشیمیایی سرد و خشک محافظت‌شده باشند بیشتر موردتوجه هستند زیرا فرسودگی و عوارض ناشی از هوازدگی شیمیایی و فیزیکی کمتری را تحمل نموده‌اند. مناطق کویری به همین دلیل تأثیر کمتر بر سنگ و هوازدگی ناچیز از جذاب‌ترین مکان‌ها برای کاوش شهاب‌سنگی هستند.


مناطق قابل‌توجه جویندگان شهاب‌سنگ‌ ها

در حال حاضر صحراهای افریقا، عربستان، امریکای شمالی و جنوبی ازجمله مناطق قابل‌توجه جویندگان شهاب‌سنگ‌ها هستند و تاکنون کشف قطعات بزرگی از انواع گوناگون گروه‌های شهاب‌سنگی از این مناطق گزارش‌شده است. کشور ما ایران با حدود بیش از ۱۰ درصد مناطق کویری و حدود ۳۰ درصد مناطق بیابانی موقعیت مناسبی در این خصوص دارد. گستردگی پهنه‌های دشت ریگ در مناطق کویری استان بخصوص در منطقه راور، شهداد، بم و ریگان فرصت مناسبی برای ساماندهی کشف شهاب‌سنگ‌ها است.

تهدیدها و فرصت کاوشها

تا قبل از سال ۲۰۱۳ تنها دو شهاب‌سنگ از ایران برای ثبت جهانی و قرار گرفتن در لیست جهانی ارسال‌شده بود. در کاوشهای اخیر و بخصوص در سال ۲۰۱۶ جویندگان غیرحرفه‌ای در استان کرمان میزان کشفیات را به حدود ۲۰۰ نمونه رسانیده‌اند و ارتقاء آمار کشفیات و جهش فوق‌العاده در این زمینه هم فرصت است و هم تهدید، فرصت است زیرا در کنار همه داشته‌ها و جاذبه‌های گردشگری این بخش نیز به موضوع جذب گردشگران مشتاق شهاب‌سنگ‌ها کمک می‌نماید که در صورت ساماندهی می‌تواند به درآمدزایی هم برسد و تهدید است زیرا ممکن است گنجینه گوهرهای آسمانی به‌سوی کلکسیون‌های شخصی سرازیر گردد.

راهکار مناسب جهت ساماندهی امر کاوش

راهکار مناسب نیاز به ساماندهی این مطلب در قالب یک سازمان مردم‌نهاد با مدیریت تخصصی است که با آموزش علاقه‌مندان غیرحرفه‌ای و فرهنگ‌سازی اهمیت این سنگ‌ها را بیان نماید و با ایجاد فرصت برای متخصصان جهانی در این زمینه و استفاده از ظرفیت‌های آزمایشگاهی و تحقیقاتی آنان کاوش‌ها را گسترده‌تر نماید تا نام ایران، کرمان، راور و شهداد بار دیگر پرآوازه گردد. امروزه در هرکجای دنیا که بیشترین تعداد شهاب‌سنگ‌ ها کشف‌شده موزه‌ای را برپا نموده‌اند. امریکا پیشتاز موزه‌های شهاب‌سنگی است. ایجاد موزه تاریخ طبیعی استان شامل همه داشته‌های جانوری، گیاهی، سنگی و فرهنگی آرزویی نیست که نتوان بدان دست‌یافت ایجاد موزه راهکار جذب گردشگران و علاقه‌مندان به دیدن این بخش از اسرار کائنات است.

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.